ҚАҺАРМАН ҚАЛИБЕК

Мақалалар 论著 No Comments on ҚАҺАРМАН ҚАЛИБЕК 17

ҚАҺАРМАН ҚАЛИБЕК

Қашан, қайда болмасын бодан елдің тарихын отаршылдар жазып, ұлттық құндылықтарын да отаршылдар безбендеп отырды. Патшалы ресей мен кеңестік кезең тұсында қазақ халқының тарихы мен рухани құндылықтары да солай болды. Соның кесірінен ата-тарихымыз мен ана-мәдениетіміз теріс түсініктердің, ақтаңдақ тақырыптардың қоймасына айналғаны жасырын емес. Тек азаттықтың ағылдыр айдынына шығып, екі тізгін, бір шылбыр өз қолымызға тиген күннен бастап, тоталитарлық жүйе санамызға сіңіріп кеткен теріс түсініктерді жөнге келтіріп, тарихымызды түгендеудің қамына кірісе бастадық.

Жасыратын несі бар, кезінде Мәскеу тарапынан мүлде қате түсіндіріліп, жаппай қате насихатталып келген тақырыптың бірі – жер бетінде тарыдай шашырап жүрген қандастарымыздың тарихы мен тағдыр-талайына қатысты болатын. Аллаға мың мәрте шүкір! Миллион мәрте тәубе! Еліміз азаттық алған күннен бастап әлемнің түкпір-түкпірінде өмір сүріп жатқан әр бір қазақ баласы өзін кісі елінде жүрген кісәпір, жат жерде жүрген мүсәпір емес, іздер-сұрары бар, қорғаушысы, жоқтаушысы бар АДАМ екенін, АЗАМАТ екенін шынайы сезінді. Сезінген секунттан бастап бойларын тіктеп, еңселерін көтерді. Сөйтіп өзгенің қас-қабағына қарап жәутеңдемей, кімнің болса да бетіне тура қарап, тең тұрып сөйлесетін бір ұлы күшке, бір құдіретті сезімге ие болды. Ол ұлы күш, ол құдіретті сезім – азат отан, дербес мемлекет – Қазақстанның буы, соның мақтанышы еді. Пай-пай шіркін, Отанның, Азаттықтың құдіреті-ай десеңші!
Иә азат елің, өз отаның болғанға не жетсін?! Бүгінде жер бетінде өмір сүріп жатқан күллі қазақтың болашағына, тағдыр-талайына қатысты бір-ақ жер бар, ол – өлі аруақ, тірі ағайынның қара шаңырағы, ортақ Отаны – Қазақстан! Сөздің осы тұсында академик С.Сартаевтың: “Қазақ мемлекеті тек Қазақстанда тұратын қазақтардың ғана мемлекеті емес, ол сонымен қатар дүниежүзіндегі қазақтардың ұлттық мемлекеті. Сондықтан да ол бүкіл дүниежүзіндегі қазақтардың хұқықтары мен бостандықтарын құрметтеуі және қорғауы қажет”, -деген парасатты пайымы ойға оралады. Демек, исі қазақтың жоғы осында түгенделіп, бары осында базарланбақ. Солай болып та жатыр.
Бүгін Республика көлемінде аталып өтіп отырған Қалибек хакім Райымбекұлының 100 жылдық мерейтойы осы сөзіміздің жарқын дәлелі.
Мейлі қандай ұлы тұлға, ірі ойшыл болмасын, ел бастаған көсем, сөз бастаған шешен болмасын, ол – қалай болғанда да белгілі бір дәуірдің перзенті, белгілі бір әлеуметтік ортаның өкілі. Сондықтан кейіпкеріміз туралы әңгімеге бірден көшпес бұрын, ол өмір сүрген елдің арғы-бергісіне, ол басынан өткерген дауылды кезеңдердің сыр-сипатына қысқаша болса да шолу жасап алуға тура келеді. Әсіресе біз сөз еткелі отырған Қалибек хакім секілді саналы ғұмырын өзге елде өткізген, ұлтының азаттығы мен бостандығы үшін қол бастап ата жауымен майдандасқан алаштың ардагер перзентінің өмір жолы мен ерлігі туралы бүгінгі ұрпаққа сыр шерту үшін әңгімені әріден қозғау парыз. Онсыз Қалибек хакімнің азаматтық болмысын ашу, ерлігі мен парасатын безбендеу мүмкін емес.
Өзгені айтпағанның өзінде, қытайдағы қазақтар деген кімдер? Олардың ұлт-азаттығына ұмтылуының себебі не? Азат ел құруға хақысы бар ма? Олар кіммен соғысты? Шығыс Түркістан Республикасы деген не? Гоминдаң, Қытай компартиясы деген кімдер? Оспан батыр мен Қалибек хакімдер басында Шығыс Түркістан үкіметін неге қолдады? Кейін неге Гоминдаңмен ымыраласып, Шығыс Түркістанға қарсы шықты? Соңында неге елін, жерін тастап шетел асуға мәжбүр болды? т.с.с. толып жатқан сұрақтардың басын ашып алмайынша Қалибек хакімнің ерлік істері мен азаматтық болмысы туралы сөзді бірден бастап кету мүмкін емес.
Тарихтан белгілі болғанындай, XIX ғасырдың соңғы жартысында патшалы Ресей мен Қытайдың Цинь патшалығы қазақ даласын пышақ үстінен бөліске салып, қызыл сызықпен қақ бөліп алды да, “жері кімге тән болса, ондағы адамдар да (халық емес! – Д.М.) сол елге тән болады” деп кесіп-пішіп тастады. «Қазақ деген халық бар еді-ау, бұл солардың жері еді-ау», – деп онымен есептескен кісі болған жоқ. Баяғы «айттым бітті, кестім үзілді» дейтін империялық пиғыл, қожайындық көзқарас… Сөйтіп қазақ жерінің үлкен бір бөлігінің қытайға қосылуы, сол өлке мен тарихи отанның екі арасында шекара сызығының түсуі көшпенді елді көгертпегені өз алдына, көп өтпей әке баладан, шеше қыздан, аға ініден, бас денеден, әруақ тіріден, жүрек қолқадан айырылып, бүтін бір халық екі империяның қанжығасында жылай-жылай бөлініп кете барды. Сонымен сан ғасыр бойы жауға бірге шапқан, “бірге өліп, бірге тірілген” қазақ деген халық “Ресей қазағы, қытай қазағы” деп аттары жатжұрттарға телінді де кетті.
Сол заманнан бастап Шығыс Түркістан даласына (Жоңғар, Шағатай жұртына) иелік етіп, ел мен жерге қожа бола бастаған Цинь патшалығы үкіметі “жаңа шекараның” ( Шиньжияң, Xin – жаңа, jiang – шекара, өлке, өңір) қорғанысын күшейту мақсатымен, Тәңір тауының оңтүстігі мен солтүстігін алып жатқан бай да байтақ мекенге ішкі Қытайдан мыңдаған-милиондаған әскер кіргізді. Тарихи деректердің айтуынша, Цинь патшалығы жалпы армиясының бестен төрт бөлігін Шығыс Түркістанға кіргізген болса, бір қызығы, осы әскердің денін қазақтар шоғырлы қоныстанған Іле, Тарбағатай, Алтай өңірлеріне шоғырландырды.
Бұдан тыс, Цинь үкіметі бұл аймақтың әкімшілік-басқару жүйесін де жаңғыртып, күшейте түсті. Бұл ретте Цинь билеушілері, Шығыс Түркістанда жасайтын жергілікті халық өкілдерінің ішіндегі аса беделді адамдарды, жоңғар хандығын жоюға атсалысқан баһадүр тұлғаларды, жалпы Цинь жақтастарды бауырына тартып, маңдайынан сипады. Оларға шен-шекпенді, сыйлық пен атақты аямай үлестірді. Бұл “мырзалықтың” астарында не жатқаны кімге болса да түсінікті еді…
Алайда қытай билеушілері жергілікті халықтың ішінен шыққан атқамінерлерге ғана сүйеніп “жаңа өлкеге” ие бола алмасын жақсы білетін. Сондықтан да олар, жергілікті халықтың бек-төрелерінің аузын майлап, құлқынын жемдеумен бірге, “тың игеру” деген желеумен ішкі Қытайдан Шығыс Түркістанға мыңдаған-миллиондаған қытайларды көшіріп алып келді. Бұл процестің өзін Цинь билеушілері үш салаға бөліп жүргізді. Яғни “әскерилердің тың игеруі”, “қарапайым шаруалардың тың игеруі” “қылмыскерлердің тың игеруі” деген айдарлармен Шығыс Түркістанға қыруар әскер, есепсіз қарапайым шаруа, сансыз қылмыскер кіргізді. Сонымен бірге, 1760 жылдары Іле өңіріне (Құлжа атырабы) оңтүстіктегі Қашқар, Хотан, Құмыл, Тұрпан аймақтарынан неше мыңдаған ұйғыр егіншілерін (тараншы) әкеліп қоныстандырды.
Әрине, Цинь үкіметі қыруар әскери қосынды Шығыс Түркістанға әкеліп, жәйдан-жәй жатқызып қойған жоқ. Оларға хисапсыз қаржы бөліп, олардың сонда орныға түсуіне, тамыр жаюына, жеткілікті қарулануына барынша жағдай жасады. Бұл туралы 1760-1911 жылдар аралығында Цинь үкіметінің Шыңжаңға бөлген әскери қаражаты 400 миллион сәрі күміске жеткенін айтсақ та жеткілікті. Демек, бұдан Цинь үкіметінің тегеуірінді әскери қосынмен Шығыс Түркістанды мықтап шеңгеліне алғаны аңғарылады.
Осындай айла-шарғылар арқылы жаңа өлкеге қожа бола бастаған Цинь патшалығы, ендігі жерде жергілікті халықты дінінен, салт-дәстүрінен айырудың қамына кірісті. Атап айтқанда, жергілікті Цинь билеушілері XIX ғасырдын басына келгенде, отаршылардың дінсіздендіру саясатына наразылық білдірген моллаларды, діндарларды жаппай қуғындай бастады. Сондай-ақ “ислам дінінің саясатқа араласуына тиым салу”, “дінбасыларды үкімет ісіне араластырмау”, “егер діндарлар мемлекеттік қызметке барамыз десе, онда олар діни нанымнан бас тартуы керек” деген сияқты қитұрқы заңдар шығарды. Міне, осылай Шығыс Түркістан халқының мойнына мықтап мініп алған Цинь үкіметі, енді оларды аяусыз езіп-қанаудың да қамына көшеді.
XIX ғасырдың орта шенінен кейін, Цинь үкіметі Шыңжаңдағы алман–салықты шексіз өсірді. Бұрындары ептеп қана алынатын астық, кездеме салықтарынан тыс, 1850 жылдары мақта, тұз, шай, жан, мал, жол салықтары алына бастады. Қазақ шаркаларынан тұяқ, жайылым, су, ет, сүт, салықтары алынудың сыртында, жергілікті қытай билеушілері әр түрлі сылтаумен мыңдаған тұяқ малды өз қорасына жинатып алып отырды. Сөйтіп, халық еркіндігінен, дін, тілінен айырылып қана қалмастан, ішер ас, киер киімнен де жұтай бастады. Қысқасын айтқанда, қиын тағдардың қылбырауы жанын буған халық төтенше мүшкіл жағдайда өмір кешіп жатты…
1881 жылы «Қытай-Ресей: Іле келісіміне» қол қойып, Ресейден Іле өңірін қайтарып алып, Шынжаңды өлке етіп құрғаннан (1884ж.) кейін Цинь патшалығы жергілікті халықты қанау мен қырғындауын одан сайын өршіте түсті. Осындай жантүршігерлік езгі мен қанауға төзбеген халық өлкенің әр тұсынан көтеріліске шығып жатты. Бұлардың ішіндегі аса ықпалдысы 1912-жылғы Іле көтерілісі еді. Көтерілісті о баста Іледегі қазақ, дүнген қатарлы мұсылман халықтар бастап, жеңіске жете бергенде билікті тағы да қытайлар қолына беріп қойды. Олар Іледе жарты жылдай тәуелсіз үкімет бола тұрып, қайта құлады. Бұдан кейін Шынжаң өлкесінің билік басына Яң-Зыңшин келді. Ол билік құрған отырған 17 жылда (1912-1928) жергілікті халықты езіп қанауды, мәңгүрттендіруді еселеп жүзеге асыруға тырысты. Яғни Яң Шығыс Түркістанда жеке тұлғаларлың діни оқу орындарын ашуына, отбасы мүшелерінің жаппай намаз оқуына, діндар еместердің “Құран”, “Хадистер” сақтауына, ахун-моллалардың ел аралап шәриғат айтуына, діни топ-бірлік құруға, шетелдіктердің дін насихаттауына қатаң тиым салды. Сондай-ақ шетелден келетін газет-журналдың жолын кесті. Бұдан сырт, халыққа басқа нәрсені (дін, отан, еркіндік) ойлатпау үшін, оларды аш-жалаңаш ұстау керек екенін жақсы білген Яң-Зыңшин алман-салықты одан сайын, еселеп ауырлатып, жұртқа “ораза-намаз тоқтықта” екенін әбден мойындатты. Одан кейін тақта бес жыл (1928-1933) отырған Жин-Шурын да, он бір жыл (1933-1944) отырған Шың-Шицай да жауыздық жағынан біріннен бірі асып түсіп жатты. Әсіресе, Мәскеумен астаса отырып 1937-жылдан бастап “Шынжаңдағы жапон тыңшыларын”, “троцкийшілдерді” (анығында түрікшіл, исламшыл, ұлтшыл зиялы қауымды) қырып-жоюға келгенде Шың-Шицай Кремльдегі “мұртты көкесінен” еш кем соққан жоқ. Сталин “халық жауы” деп айдар тағып, “мойындатып”, атып өлтірген болса, Шың-Шицай қазақ-ұйғырдың сорпа бетіне шығар ел ағаларын “жиналысқа” шақырып алып, бас салып тұтқындап, қырып салып отырды. 1937-1942 жылдар аралығында қандықол Шың-Шицайдың бейкүнә өлтірген адамы 4000-нан асып жығылған.
Осы көрсетілген санның дені ел ағалары, халық көсемдері, ұлтжанды ақын-жазушылар мен молла-қожалар екенін ескерсек, КСРО-дағы сталиндік зұлматтың Шынжаңда айна-қатесіз қайталанғанын аңғару қиын емес. Мәселен, Шығыс Түркістан қазақтарының әйгілі ағартушылары Шәріпхан Көгедайұлы, ақын Ақыт қажы Үлімжіұлы, Таңжарық Жолдыұлы, Әбеу Құдышұлы, Дубек Шалғынбайұлы қатарлы жүздеген-мыңдаған ел серкелері Шың-Шицай үкіметі тарапынан тұтқындалып, олардың дені Үрімжі түрмесінде хайуандықпен өлтірiлді. Ондай шәһиттер туралы жазылған жоқтау өлеңдерінің өзі бөлек бір әңгіменің арқауы…
Ал тура осы кездегі ел басына төнген қайғы мен қасіретті Үрімжі түрмесінде қанымен жазған Таңжарық ақынның:
Іледен Сұлтан төре, Мақсұт, Тастан,
Өлтірген үшеуін де ұрып бастан.
Қожабек, Иса менен Ыбырайым,
Бұларды аяғынан дарға асқан.
Қанағат, Шәуешектен Әлімғазы,
Нұртаза, Ғазиз кетті келер жазы.
Алтайдан Шәріпхан мен Боқат бейсі,
Тәйжі мен Зейнеғабыл, Мөңкей қазы.
Әбеу мен Үрімжіден тыңжаң Жүніс,
Баймолда, Қожанияз бәрі бір іс.
Саттархан, Жүніс қажы, Мұқаш пенен
Дүниеге қош айтысты бітті жұмыс,- деген шумақтартарынан бойында ұлттық қаны, елдік намысы бар қазақ баласының қанды кегін қоздырып, күреске шақырып тұрған ұрандай сұрапыл ойды аңғарамыз.
Міне, осылайша өз елінде, өз жерінде отырып, бейкүнадан бейкүна адам төзгісіз қорлық пен зорлықтың астында қалғанына, “елім” деп еңіреген игі жақсыларынан қарап отырып айырылғанына, алаңсыз өмір сүре алмағанына ашынған, қаны қарайған халық тағы да азаттық үшін атқа қонуға мәжбүр болды. Мәселен, 1940 жылы Көктоғай, Шіңгіл ауданының қазақтары көтерілген болса, 1941 жылы оларға Қаба-Сауыр қазақтары үн қосты. Одан кейін Шәуешек, Толы, Дөрбілжін, Шағантоғай, Сауан қазақтары да атқа қонды. Бұл көтерілістер дүмпуінің алды-артында жеткілікті дайындықтан өтіп жүрген Іле қазақтары 1944 жылы аса зор көлемдегі, кешенді көтерілістерін бастап жіберді. Міне, осы ұлт-азаттық көтерілістердің алдыңғы шебінде, қанды майданның өтінде Оспан батыр, Шәріпхан Көгедайұлы, Қалибек хакім Райымбекұлы, Әкбар мен Сейіт, Дубек Шалғынбайұлы, Балқаш Әлімғазыұлы (Бапин) бастаған қазақ халқының қаһарман ұлдары, Алаштың ардагер перзенттері жүрді. Аталған азаматтардың тікелей қолбасшылығымен оншақты жылдарға созылып, ақыр аяғында Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарын қытай үстемдігінен азат еткен қанды шайқас – 1944-1949 жылдары аралығында өмір сүрген “Шығыс Түркістан Республикасының” құрылуына негіз болды.
Міне біздің кейіпкеріміз тарих сахнасына осындай тарихи шарт-жағдайда келген болатын. Олай болса, ендігі сөз Қалибек хакімнің қысқаша өмір жолы туралы.
Қалибек Райымбекұлы 1908 жылы Тарбағатай тауының бір сілемі болып есептелетін Жайыр тауының бөктеріндегі Алтын-Еміл деген жерде қарапайым малшы отбасында өмірге келген. Шыққан ата-тегі қазақтың орта жүзіндегі Абақ керейден тарайтын Жәнтекей. Оның ішінде Барқы.
1933 жылы ата-анасымен бірге жергілікті қытай билеушілерінің қысымынан бой тасалап, Тарбағатайдан Еренқабырға-Сауан өңіріне қоныс аударған. Бұнда келгеннен кейін жігерлі, ұлтжанды, жас Қалибек ұлт-азаттығы жолындағы күресін бастайды. Бастабында осы өңірдегі көрнекті алашшыл азаматтар, белгілі ел ағалары Жүніс қажы мен Ожаубай болыстарға көмекші қызметін атқара жүріп, олармен бірге «ұлтты қорғау ұйымын» құрады. Аталған ұйымның нығаюы мен өңірдегі ықпалының тез күшеюіне жас Қалибек үлкен үлес қосады. Оның «ұлтшыл ұйым» құрып, осы бағытта белсенді қимылдап жүргенін байқап қалған жергілікті қытай үкіметі оған үлкен мөлшерде айыппұл төлетеді. Онымен де тынбай қытайлар 1940 жылы Қалибекті Шығыс Түркістандағы қазақ, ұйғырдың молда-қожа, ел ағаларымен бірге Үрімжіге жиналысқа шақырып апарып тұтқындайды. Онда бір жарым бойы түрмедегі «саяси үйренуден» өтіп, қорлық пен қинаудың сан түрін көріп ауылына аман-есен оралады. Түрмеден «ойы тазарып, идеясы дұрысталып шықты» деп есептеген қытай үкіметі Қалибекке үкірдайлық (ауылдық жердегі екі мың түтіннің бастығы) мансап береді. Бұл қызмет Қалибек үшін өзінің түпкілікті мақсатын жүзеге асыруға – ұлт-азаттық ісін тереңдетуге, халықты осы бағытқа жұмылдыруға тамаша орай болады. Алайда оның бұл әрекеті де ұзаққа бармайды. Оны Үрімжідегі қытай үкіметі шақырып алып тағы бір жыл тұтқындайды. Одан 1944 жылы босатылады. Сол жылдың күзінен бастап Қалибек өз қосының жасақтап, қытай отаршылдарына қарсы жаппай қарулы көтеріліске дайындалады. Еренқабырғаның Сауан, Манас өңіріндегі Қалибек бастаған қарулы көтеріліс Құлжада құрылған Шығыс Түркістан ұлттық армиясымен селбесе отырып, гоминдаң қосындарына сілейте соққы береді. Сөйтіп көп ұзамай Қалибек қосыны Сауан ауданы өңірін толығымен азат етеді. Шығыс Түркістан үкіметі Қалибектің бұл ерлігі мен ұлт-азаттығы жолында сіңірген еңбегін өте жоғары бағалайды. Яғни 1946 жылы маусымның 8-жұлдызында орта-шығыс майданының бас штабы орналасқан Еренқабырғада Сауан халқының азат болғандығының бір жылдығына арналған дүбірлі той өтеді…
Салтанатты жиналыста Шығыс Түркістан үкіметінің ресми өкілі, генерал-майор Палинов сөз сөйлеп, Қалибек қосынының Манас-Сауан өңірін азат етудегі ерен еңбегін ерекше жоғары бағалайды. Әрі Шығыс Түркістан үкіметінің атынан Қалибек сарбаздарының сапында болған Қазыхан мен Қашқынбайға І дәрежелі азаттық орденін, Қанапияға ІІ дәрежелі азаттық орденін, Қалибек пен Тәкіманға «Халық Қаһарманы» орденін тапсырады. Сондай-ақ осы жолға жиналыста Қалибек Сауан ауданының әкімі, Тәкіман Сауан аудандық сақшы мекемесінің бастығы қызеттеріне тағайындалады. Міне осы күннен бастап Қалибектің есіміне «әкім» (хакім) сөзін қосып айтуды халық дәстүрге енгізіп жіберді де, бірте-бірте бұл сөз Қалибектің фамилиясына айналып кетті. Біз бұл мақаламызда қазақы дәстүрмен «Қалибек Райымбекұлы» деп таныстырып отырғанымызбен, ол Түркияда және өзге де Батыс елдерінде «Alibeg hakim» немесе «Qalibek hakim» деген атпен танымал. Демек әкім Қалибектің «Қалибек хакімге» жетуінен туған халқының оған деген шексіз сүйіспеншілігін аңғаруға болар еді.
Жалпы Қалибек хакімнің ғұмыры мен ерлік істері, тіпті шетел асып босқындыққа ұшырауы көп жағдайда Шығыс Түркістан үкіметінің сыйпатымен тікелей қатысты болатын. Олай болса, сөздің осы тұсында ең әуелі Шығыс Түркістан Республикасы деген не? Гоминдаң, Қытай компартиясы деген кімдер? Оспан батыр мен Қалибек хакімдер басында Шығыс Түркістан үкіметін неге қолдады? Кейін неге Гоминдаңмен ымыраласып, Шығыс Түркістанға қарсы шықты? Соңында неге елін, жерін тастап шетел асуға мәжбүр болды? деген сұрақтарға жауап беріп алуға тура келеді.
ХХ ғасырдың сөз болып отырған жылдарында ішкі Қытайда Гоминдаң (Сунь-ятсен негізін қалаған демкратиялық бағыт ұстанатын қытайдағы саяси партия, ол кездегі басшысы – Жияң-Жиеши, мұндағы оқырманға Чан-Кайши деген атпен белгілі) мен Компартия (басшысы – Мао-Дзыдуң) арасында қиян-кескі қанды майдан – азаматтық соғыс жүріп жатыр еді. Қайсы тарапының жеңіс тұғырына көтеріліп, қытай елінің билік басына келетіндігін алдын ала болжау қиын болатын. Себебі, екі жағының әскер санынан тартып, қару-жарақ деңгейі де шамалас еді. Тіпті арқа сүйер тірегі мен тілектестері де осал елдер емес-тұғын. Яғни Гоминдаңның тірегі – АҚШ болса, ҚытКП – ның қолдаушысы – КСРО еді. Осылайша этникалық қытайлардың тарихи территориясына (ішкі Қытай) азаматтық және отан соғысы (Жапонға қарсы) қатар жүріп жатқандықтан, майдандасушы екі тарапының да 1924-1944 жылдар аралығында Шыңжаң тағдыры туралы ойлануға мұрсалары болмады. 1941-1945 жылдары неміс-фашистеріне қарсы Отан соғысы кезінде Сталин Мао-ға қол ұшын бере алмай қалды. Дәл осы жылдарда бел алып, ырықты орынға шыға бастаған Жиаң-Жиеши (Гоминдаң) 1944 жылы Шынжаңға әскерін кіргізіп, онда өз билігін жүргізудің қазанын аса бастаған-ды. 1945 жылы неміс фашистерін жеңіп, көңілі орнына түсіп, жан-жағына байыптай қараған Кремль, Шынжаңда Гоминдаңның ырықты орынға шыға бастағанын байқап, қатты сасады. Сасатын себебі – жалпы қытай елі, әсіресе, Шығыс Түркістан өңірі Гоминдаң билігіне өтті деген сөз, КСРО-ың іргесіне АҚШ көшіп келгенмен бірдей еді. Сондықтан Сталин Мао-ға жедел түрде “коммунистік” көмек көрсетіп, жан ұшыра жәрдем жасаумен бірге, Шынжаң жөнінде жымысқы есепке де көше бастады. Ол есебі былай: сол кезде қауырт өрлеуге бет алып, күшейіп тұрған Іле, Алатай, Тарбағатай өңіріндегі қазақтардың көтерілісін пайдаланып, Шынжаңдағы Гоминдаң билігін аластау. Ондағы мақсаты – егер ертең ішкі Қытайдағы азаматттық соғыста Гоминдаң жеңсе, Шынжаңды одан арашалап алып, Моңғолия секілді бір қуыршақ мемлекет құрып, оны Гоминдандық қытайға қалқан ғып ұстау. Ал компартия жеңсе, Гоминдаңнан тазарып дайын тұрған Шынжаңды марксшіл Маоға сыйлай салу болатын. Себебі, Қытайда комунистер жеңіске жеткеннен кейінгі жерде, Мәскеу үшін, КСРО-ның іргесінде түркі тілдес халықтардың тәуелсіз мемлекетін ұстап тұрудың еш қажеті жоқ-тұғын. Міне, осындай жымысқы пиғылдағы Сталин, Шығыс Түркістанның Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтардағы көтеріліске басшылық етуге өз “кадрларын” жіберумен бірге, жеткілікті деңгейде әскери қолбасшы және қару-жарақ та жөнелтіп отырды. Осылайша аталған үш аймақта жиналған неше жүз мыңдаған қазақ, ұйғыр сарбаздарын Мәскеу мұздай ғып қаруландырудың сыртында, оларды ішер ас, киер киіммен де қамтамасыз етуді өз мойнына алды. Әрине, бұның бәрі бір күнде бола қалған жоқ. Алғашында Мәскеудің жіберген “кадрлары” Құлжа, Шәуешек, Сарсүмбе, Үрімжі қатарлы жерлерден “Марксизмді үйрену группасы”, “марксизмшілдер одағы”, “жас ұшқын ұйымы”, “ұлт-азаттық ұйымы” деген секілді ұйымдар құрып, оған сол жердегі көзі ашық, санасы ояу, ұлтшыл жастарды, сонымен бірге көтеріліс жетекшілерін қатыстырып отырды. Әрине, жіберілген “кадрлар” коммунистер болғанымен, олардың дені Сталиннің iшкi есебінен бейхабар еді. Сондықтан да олар Гоминдаңмен екіленбестен, жан аямай күрес жасады. Керiсiнше коммунистік қытаймен одақтасуға әрқашан дайын тұрды.
Ал 1944 жылы Іленің Нылқы ауданында Әкбар мен Сейіт қолбасшылық еткен қазақ шаруаларының қарулы көтерілісі күн санап, тіпті сағат санап ұлғайып, бір айға жетер-жетпес уақытта Нылқы ауданын азат етеді. Аталған ауданнан атқа қонған қалың қолға Іленің өзге аудандарының көтерілісшілері келіп қосылады. Бұл жағдай тұтас Іледегі қытай билеушілерінің құтын қашыра бастайды. Қытайлардың құты қашқан сайын, қазақтардың мерейі өсіп, қатары да көбейе береді. Міне, тура осы кезде, Құлжадағы “марксизмшілдер одағы” мен “азаттық ұйымның” басшылары (Сталиннің жіберген кадрлары) көтерiлiсшiлерге “дем берiп”, “қолдау көрсетiп”, “одақтасып” “гоминдаңшыл қытайларды тып-тыйпыл етуге” үндейді. Сөйтiп, көтерiлiсшi қазақ шаруалары Iленiң аудан-ауылдарындағы қытай әскерлерiн жойып болғаннан кейiн, 1944-жылы қарашаның басында Құлжа қаласын азат етеді. Қарашаның 12 жұлдызы күні Құлжадағы “азаттық ұйымы” мен көтерілісшілер бірігіп, қаладағы “қазақ-қырғыз-ұйғыр мәдениет-ағарту клубында” салтанатты жиналыс ашып, “Шығыс Түркістан уақытша үкіметінің” құрылғандығын жариялайды. Сол жиналыста Әлихан төре уақытша үкіметтің төрағасы, Әкімбек қожа төрағаның орынбасары болып сайланады.
Көп өтпей уақытша үкімет әлем халқына және мемлекет тұрғындарына: “1.Шығыс Түркістан территориясындағы қытайлардың отаршыл-әміршіл билігін толығымен жою; 2. Шығыс Түркістанда жасайтын әр ұлт халқының теңдігі негізінде, шынайы азат, тәуелсіз республика құру; 3. Шығыс Түркістанның экономикасын өркендетіп, халықтын әл-ауқатын жақсарту; 4. Шығыс Түркістандағы халықтардың дені мұсылман болғандықтан, ислам дініне қолдау көрсету, сондай-ақ өзге діндерге де еркіндік беру; 5. Мәдениет, білім беру, денсаулық сақтау салаларын дамыту; 6. Әлемдегі демократиялық елдермен сондай-ақ КСРО, Қытай секілді көрші елдермен саяси-экономикалық, достық қарым-қатынас орнату; 7. Шығыс Түркістанды қорғау, бейбітшілікті сақтау үшін республикадағы әр ұлт халқынан қуатты армия ұйымдастыру; 8. Банк, байланыс жүйесі, жер және оның асты-үстіндегі байлықтарды мемлекет меншігіне алу; 9. Жеке басқа табынушылық, бюрократизмді, жікшілдікті және парақорлықты болғызбау” деген тоғыз баптан тұратын үндеуін жариялайды. Сондай-ақ өзінің органы “Азат Шығыс Түркістан” газетін шығарады. Осылайша Шығыс Түркістанды толығымен азат етудің жоспары жасалып, мемлекеттің қарулы күші “ұлттық армия” ресми құрылады.
Тарихтың осы бір сәтін тарихшы-публицист, Қалибек хакімнің ұлы Хасан Оралтай: “Шығыс Түркістан үкіметінің құрылыуы және оның Комынтаң (Гоминдаң – Д.М.) үкіметіне, Шың-Шицайдың Шынжаңдағы үстемдігіне қарсы жойқын күшпен жасаған шабуылы Шынжаңдағы көзі ашық, көкірегі ояу адамдарды түгел шаттандырмай қоймады. Шығыс Түркістан армиясының Алтай, Тарбағатай, Іле сынды үш аймақты толық азат етіп, енді Үрімжіге қарай шеру тартып, Манас өзенінің бойына дейін барғанын зор қуаныш деп есептеді. Ең алдымен олар Шығыс Түркістан үкіметі деп жарияланған жақсы есімге мәз болды. Онан соң Шыңыс Түркістан үкіметінің мұсылман дінінің туын көтеріп шыққаны да халық көңіліне қатты ұнады… үкімет адамдарының қайда барса да ай-жұлдызды ақ туды көтеріп, әскерлерінің әскери форма киініп жүруі жұрт жүрегіне асқақ мерей бағыштады”, – деп еске алады.
Алайда Әлихан төре мен Әкімбек қожаның бұндай ұлттық бағыттағы қадамын ұнатпаған Мәскеу 1946 жылдың мамырында оларды төрағалықтан бір-ақ түнде алып тастайды да, орнына ешкіммен ақылдасып жатпай-ақ Ахметжан Қасыми, Абдукерим Апбасов секілді “кеңестiк қызыл коммунистерді” тағайындай салады. Олар таққа отырысымен, яғни 1946 жылдың маусым айында Құлжадағы “Шығыс Түркістан уақытша үкіметі” дегенді “Іле уәли мекемесі” деп өзгертеді. Ал шілде айында “Шығыс Түркістан ұлттық армиясының” аты “үш аймақ әскері” деп өзгертіледі. Сонымен А.Қасыми мен А.Апбасовтың қатары Дәлелхан Сүгірбаев (қазақ), Ы.Мононов (қырғыз), Ложы (қытай) секілді “төңкерісшіл” коммунистермен толыға түседі. Әлихан төре секілді ұлтжанды азаматты тақтан тайдырып, оның орнына өз кадрларын қонжитып алған Кеңес одағы мен Қытай үкіметі өзара келісе отырып Шынжаңда жаңа өлкелік өкімет құрады. Өлкелік өкіметтің төрағасы Джаң-Джыджуң (қытай), оның орынбасары Ахметжан Қасыми болып тағайындалады. Азаттық үшін ағызған қан, қиылған жан әдірем қалып, жұрт қайтадан гоминдаң билеушілерінің езгісіне ұшырап, тағдырлары тәлкекке түсе бастайды.
Көрнекті қазақ қаламгері, Оспан батырдың өмірінен қос томдық тарихи роман жазған марқұм Жақсылық Сәмитұлы осы кезеңдегі тарихи жағдай туралы: “Шынжаң тарихына көз жібергенде, дәл осы кезде халық тағдырына жан-тәнімен күйініп, ел-жұрттың болашағын ойлап, сол үшін өздерінің басын бәй тігуге батылдық еткен қазақ жұртында екі-ақ адам болды. Оның бірі – жоғарыда атап өткеніміздей, әйгілі халық батыры – Оспан Сіләмұлы, енді бірі – Қалибек Райымбекұлы”, – дейді өзінің “Қытайдағы қазақтар” атты зерттеуінде.
Айтып-айтпай, А.Қасыми мен А.Апбасовтың қатары коинистердің неше жүздеген, мыңдаған боздақтардың қанымен келген Шығыс Түркістанның азаттығын сатып кеткеніне қатты ашынған Оспан батыр мен Қалибек хакім бастаған Алаштың ардагер ұлдары енді гоминдаң үкіметімен бірлесе отырып, “кеңестің қуыршағы” қызыл Шығыс Түркістанға қарсы шабуылдарын бастайды. Алайда алғашында Шығыс Түркістан үкіметі әр түрлі айла-тәсілдермен олардың “бетін” бері қаратуға тырысып бағады. Бұл туралы Қалибек хакімнің баласы Х.Оралтай: “Сол 1947 жылдың жазында Үш аймақ жағы әкемнің көңілін алып өзіне тарту үшін басқа да айла-шарғылар қолданды. Түрлі топ-үйірмелер жіберіп, бірнеше алтын медал да тақты. Сол жаздағы екі медалмен қосқанда әкеме тағылған медалдардың жалпы саны алтыға жеткен-ді”, – деп еске алады өз естелігінде. Бұдан кейін Қалибек хакімді Шығыс Түркістан үкіметіне бет бұрғызуға Мәскеу де белсене араласады. Мәселен сол жылдың (1947) күзінде Сауан ауданынның Дөңжұрт деген жерінде отырған Қалибек ауылына Шәуешек қаласындағы Кеңес одағының консулы келеді. Консул Қалибекке өзінің Кеңес үкіметінің тапсырмасымен арнайы келгенін ашық айта отырып, Қалибек хакімнің гоминдаңмен ымыраласудан бас тартып, Шығыс Түркістан үкіметіне адал болуын, Шәуешекке тез келіп, Тарбағатай аймағының уәлиі қызметіне кірісуін талап етеді. Алайда Қалибек хакім қазіргі “Үш аймақ үкіметі” дегеннің бұрынғы Шығыс Түркістан емес екенін, ол қазір мүлде КСРО-ның қуыршағы екендігін айта келіп, Тарбағатай аймағының уәлиі болудан үзілді-кесілді бас тартады.
Осыдан кейін Үрімжідегі Гоминдаңның өлкелік өкіметі мен Қалибек хакім арасында бірнеше мәрте келіссөз өткізіліп, ең соңында мынадай келісім-шартқа қол қояды: 1). Оспан батыр мен Қалибек хакімнің қол астындағы қазақ сарбаздарын қытай үкіметі (гоминдаң –Д.М.) қаруландырады. 2). Үкімет (гоминдаң үкіметі –Д.М.) қызметіне қазақтар молырақ тартылатын болады.3). Шығыс Түркістан үкіметі КСРО ықпалынан құтқарылады.
Міне осы келісімнен кейін гоминдаң үкіметі Қалибек хакім қосынына жеткілікті қару-жарақ әкеліп береді. Осы қарумен және өздеріндегі бұрыннан бар қарумен, оқ-дәрімен толық қаруланған Қалибек сарбаздары Кеңес одағы офицерлерінің бұйрығымен ел іргесін қоршап алған үш аймақ әскерімен қиянкескі соғысты бастауға тас түйін дайындалады.
Жалпы Қалибек хакім қосынының күннен күнге ұлғайып, қару-жарақтарының толықтанып бара жатқанын байқап отырған үш аймақ үкіметі енді оларды одан әрмен күшейіп кетпей тұрғанда тып-типыл ғып жойып, түбегейлі құртып жіберу үшін мүлде жаңа жоспар жасайды. Яғни олар Шихуда алдыңғы шеп қолбасшылық штабын құрып, “Қалибек бастаған бандыларды” үш бағыттан қоршап жоюға шындап кіріседі. Кеңес одағында жасалған озық қару-жарақпен мұздай қаруланған, Ұлы отан соғысы майданында болып, соғыс өнеріне әбден жетілген кеңестік тісқаққан офицерлер қолбасшылық ететін үш аймақ әскерлеріне саны шағын (мыңнан сәл ғана асатын), арнайы әскери дайындығы жоқ, соғыс өнерінен бейхабар, қарулары да қарапайым Қалибек қосынының төтеп бере алмасы екібастан белгілі еді. Осылайша үш аймақ әскерлерімен өліспей-беріспей 20 күн шайқасқан Қалибек сарбаздары 11 желтоқсан күні (1947ж.) қатты қырғынға ұшырап, Манас өзенінің батысынан жол тауып, өзеннің шығысындағы гоминдаң иелігіндегі өңірге ауа көшеді. 1948 жылды мал-жанын тынықтырып, сарбаздарын шынықтырып, алдағы жоспалларын тиянақтап сол өңірде өткізген Қалибек хакім 1949 жылдың басынан бастап шұғыл іске кіріседі. Өйткені бұл кезде ішкі Қытайда комунистік қытайдың жеңісінің төбесі көрініп, гоминдаң үкіметі жеңіліске бет алып келе жатқан болатын. Осының бәрін жіті қадағалап, мүлт жібермей безбендеп отырған Қалибек сол жылы көкек айының басында Еренқабырғаның бөктеріндегі Қошты деген жердегі қыстауында Үрімжі мен Еренқабырға өңіріндегі қазақтардың ел ағаларын жинап шұғыл жиналыс өткізеді. Бұл жиналысқа Оспан батырдың, қаржы министрі Жанымханның, дүңген генералы Ма-жүнжаңның өкілдері қатысады. Жиналыс мынадай қаулы қабылдайды: Оңтүстік Шығыс Түркістандағы ұйғырлармен селбесу; Циньхай өлкесіндегі дүңген генералы Ма-Буфаңмен сөйлесу; АҚШ-тың Үрімжідегі консулымен сөйлесіп, АҚШ үкіметінен көмек сұрау; гоминдаңның Шығыс Түркістандағы қарулы күштерімен тізе қосу; Қалибек хакім ауылы Қарашәріге көшіп барып, сол жақтағы ұйғырлармен бірлесе отырып коммунистік қытайға қарсы жаңа соғыс шебін ашу; бұл қаулыны Оспан батырға жеткізіп, оған барлық мән-жайды түсіндіру т.б.
Аталған қаулыдағы Үрімжідегі АҚШ елшісімен сөйлесу, Оспан батырға жаңдайды түсіндіру міндеті Қалибек хакімге жүктеледі. Ұзамай Қалибек хакім Алтайдағы Оспан батырға, Үрімжідегі АҚШ елшісіне барып жолығып, сөйлесіп қайтады. Осы сапардан оралған соң “Қалибек елі” Оңтүстік Шығыс Түркістандағы Қарашәрі аймағына қарасты Өри деген жерге барып қоныстанады.
“Қошты қаулысына” сай Оңтүстік Шығыс Түркістанда коммунистік қытайға қарсы өрістеуге тиісті кең көлемді шабуыл жүзеге аспай қалды. Оған Үрімжідегі ұйғыр жетекшілері мен дүңген генералдарының аяқастынан шетелге қашып кетуі себеп болды. Енді Қалибек хакім бастаған елдің алдында қияметтің қыл көпіріндей қиын, тозақтай азапты бір ғана шығар жол бар еді. Ол жол – атамекенмен, туған елмен мәңгіге қоштасып, шетелдерге босып кету.
Қалибек хакімнің 1949 жылдың соңынан басталған босқындық өмірі 1954 жылы шілденің 29 күні Түркия топырағы табандары тигенге дейінгі табаны күректей бес жылға созылды. Бұл бес жылда Қалибек хакім өзіне ілескен елмен бірге Такламакан шөлін басып, Гималайдың мұзарт шыңдарынан асып, жол жөнекей әр түрлі елдің сан алуан құқайын көре жүріп, жүздеген аяулы жандарды жер қойнына тапсырды. Олардың ішінде Қ.Хакімнің туған ағасы Әділбек Райымбекұлы, бауыр еті – балалдары Іскендір, Нұркамал, Қапан, Шәрбан, Мәриямдар бар еді…
1954 жылдың қыркүйек айында Қалибек хакім қоныстанған күннен бастап Түркияның Салихлы деген қаласы көптеген шетелдік журналистер мен ғалымдардың, дипломаттардың жиі келетін әйгілі мекенге айналады. Себебі Анадолы жеріне барып қоныстанған соң да Қалибек хакім бала-шағасын асыраудың қамынан тыс, өзінің өмірлік мұраты Шығыс Түркістанда қалған ел-жұртының азаттығы мен бостандығы мәселесін күн тәртібінен бір күн де түсірген емес. Тіпті Түркияға барған жылдың күзінде Қалибек Райымбекұлы елдің сол кездегі президенті Желал Баярдың қабылдауында болып, оған қазақ босқындарын қабылдап, туысқандық көмек көрсеткеніне рахмет айтып, мүмкін болса Шығыс Түркістандағы қазақ, ұйғыр халықтарының азаттық ісіне атсалысуын өтінеді.
Қалибек хакім бала кезінен-ақ өте діндар адам болған. Тіпті сонау Сауандағы қызыл қырғын шайқас күндерінде де, Такламакан шөлінен өтіп, Гималайдың мұзды шыңдарынан асқанда да намазы мен оразасын қаза қылмаған. Анадолы жерінде де қым-қуыт тірлікпен айналыса жүріп жеті мәрте қажыға барып қайтады. Міне осылайша Алаш жұртының азаттығы, ақ дінінің тазалығы жолында шарқ ұрған ұлы жүрек 1985 жылы қараша айының 16-сы күні Түркияның Салихлы қаласында соғуын тоқтатты. Марқұмның қазасы туралы Түркияның “Тәржүман”, “Иеңі асыр”, “Боғазичи”, “Танытым”, “Иени дүшүнже” қатарлы басылымдары қайғылы хабарлармен бірге, Қалибек хакім туралы көлемді жоқтау материалдар жариялады.
Бұл күнде Қалибек хакімнің ұл-қыздарынан тараған ұрпақтар Түркияда, Германияда тұрады. Бірі кәсіпкер, бірі мұғалім, бірі дәрігер, тағы бірі журналист, енді бірі заңгер дегендей, бәрі де ата арманы мен әке рухына лайықты абыройлы еңбек етуде. Олардың ішіндегі публицист-ғалым, қоғам қайраткері, бала болса да Шығыс Түркістандағы қанды шайқастардың бел ортасында жүрген, қызыл табан босқындықты басынан өткеріп Түрік еліне аман жеткен, онда барған соң әкенің ұлы арман-мұратын еншілеп, 40 жыл бойы Еуропадағы “Азаттық” радиосының қазақ бөлімін басқарған, 40 жыл бойы Алаш-азаттық идеясын жер жүзіндегі қазақ баласына қажымай-талмай насихаттаған, 40 жыл бойы Қытай мен Кеңес одағындағы комунистік партиямен берілмей күрескен, 1991 жылы 16 желтоқсанда жер жүзіндегі қандастарына Қазақстанның тәуелсіздігін “Азаттық” радиосынан өз аузымен жариялаған, жариялап тұрып қуаныштан жылап жіберген, оншақты ғылыми-танымдық, әдеби және аударма кітаптардың авторы, АҚШ-тың дербес зейнеткері, Шетелдегі қазақ диаспорасының көрнекті өкілі Хасан Оралтайдың Қалибек хакімнің бел баласы екенін жалпақ қазақ жұрты жақсы біледі деп ойлаймыз.
Бір ауыз сөзбен айтқанда Қалибек хакім Райымбекұлы – азат Отанының қандай құрметіне де лайық, ХХ ғасырда ғұмыр кешкен Алаш жұртының қапысыз қаһарманы, ұлы перзенті!

Дүкен Мәсімханұлы
ф.ғ.д., профессор

2008 жыл. Астана

Оқи отырыңыз

Пікір жазу

2014© www.masimkhanuly.kz Авторлық құқық заңмен қорғалады. Сайт материалдарын қолдану үшін сілтеме көрсетуіңіз міндетті.
Сайт жасаушы :

Back to Top